از نظر ساخت،واژه ها را میتوان به دو نوع زیر تقسیم کرد:

1)ساده

آن است که فقط یک تکواژ داشته باشد: گوسفند، بیابان، خوش،هوا،گنجشک، ابریشم.

2)غیرساده

آن است که بیش ازیک جزءداردوبرسه نوع است:

الف)مرکب:آناست که ازدوتکواژآزادیابیشترتشکیل شود:چهارراه یک رنگ میان وند دوپهلو سه گوش گلاب پاش مدادپاک کن .

ب)مشتق : واژه ای است که ازیک تکواژآزادویک یاچند وند تشکیل شود: دانشمند رفتن گفتار آمیزه دردمند خوبی کمانک بهاره

پ)مشتق – مرکب : واژه ای است که ویژگی مرکب ومشتق راباهم داشته باشد:

هیچ کاره نوجوانی دانشسرا  ناخودآگاه  کشت وکشتار حلقه به گوش سرتاپا  سه گوشه

درمورد انواع واژه نکات زیر راباید درنظر گرفت :

1)درواژه های غیرساده هیچ تکواژی نمی تواند درمیان اجزای تشکیل دهنده ی واژه قرارگیردمثلا درواژه های خوش نویس  کتابخانه دانشسرا  دوپهلو سه گوشه واثال این ها آوردن گروه اسمی وابسته دار تنها به این شکل درست است :خوش نویس ها  این خوش نویس  کدام خوش نویس ؟ خوش نویس ممتاز

کتابخانه ها  این کتابخانه ها  کدام کدابخانه ها؟ کتابخانه ی عمومی

اما به شکل زیریامانند ان نمی تواندبیاید:

خوش ها نویس خوش این نویس خوش کدام نویس ها؟ خوش ممتاز نویس .

اگر بتوان درمیان دوتکواژتکواژدیگری قرارداداین امر نشان می دهد که تکواژها ازهم جداهستند مثل :

گل سرخ --- گلی سرخ  گل های سرخ .

گل بنفشه ---  گل های بنفشه .

این ملاک را می توان درتشخیص واژه های ساده ازغیر ساده بکار برد .

فعالیت

شیوه ی تشخیص اسم ساده وغیرساده رابا فعل ساده وغیرساده مقایسه کنید.

2) اجزای واژه های غیرساده گاه آ چنان باهم ادغام می شوند که تشخیص ساده از غیر ساده ممکن نیست مثلا می دانیم که دشوار از دوجزء((دش  خوار)) ساخته شده است اما امروزه این نوع واژه ها ازنظر اهل زبان ساده به شمار می آیند چون اهل زبان پیشینه ی باستانی زبان رادرنظر نمی گیرند بنابراین واژه هایی مثل تابستان زمستان دبستان ساربان خلبان شبان زنخدان ناودان خاندان سیاوش سهراب رستم تهمینه شیرین دستگاه استوار بنگاه پگاه غنچه پارچه کلوچه کوچه مژه دیوار دیوانه و وادار رابایدساده  حساب آورد. درموارد مشابه نیز وضعیت امروز واژه ها مورد نظر است نه شکل تاریخی آن ها .

3)مجموع مضاف ومضاف الیه یاصفت وموصوف یاترکیب های عطفی باهم تشکیل یک کلمه می دهند نه بیشتر مثلا پسردایی صاحب خانه  شاگردخیاط  چلو وکباب وکاردستی .

دراین ترکیب ها تکواژ میانی (وند)به تدریج حذف می شود یعنی این واژه هاپس ازمدتی به صورت پسر دایی صاحب خانه شاگرد خیاط چلو وکباب وکاردستی درمی آیند.

فعالیت

باتوجه به نکته ی 3 مواردی راپیداکنید که تکواژمیانی (وند میانی)آن ها حذف شده یادرزبان گفتار درحال حذف شدن باشد.

 

 

واژه های مرکب

1)اسم + اسم      اسم : کتابخانه گلخانه کارخانه صندوق خانه خون بها شب کلاه گردن بند دست بند سنگ پشت شترمرغ شاهکار گاوصندوق دست مایه الوبخارا چوب لباس نی شکر جانماز کاه گل گلاب صورت حساب

2)اسم+ بن مضارع     اسم :گوش مال دست بوس هواپیما آشپز نامه رسان کف گیر نمک پاش مدادتراش دماسنج خط کش .

3)صفت + اسم        اسم :سفید رود سیاه چادر هزارپا چهارپا سه تار سه گوش نخست وزیر چهل چراغ .به )ضمیر+ بن مضارع        اسم : خود نویس خودرو خود تراش خوداموز.

5)صفت/قید+ بن مضارع         اسم :زیرنویس بالاپوش روانداز زیر گذر روکش زودپز دوربین دورنما بالابر.

6)صفت/قید+  اسم       اسم بالا دست بالا خانه زیر جامه زیر زمین زیر بنا پس کوچه پیش پرده پیشخوان .

7)اسم + صفت       صفت : قدبلند بالابلند گردن کلفت ریش سفید پابرهنه

8)صفت + اسم          صفت :رادمرد بلند قد زیردست خوش بخت سفید پوست تنگ چشم خوش خط بدگمان  کم دوام بزرگ سال .

9)اسم + بن مضارع      صفت : خداشناس  وطن خواه هیجان انگیز نفرت بار تعجب اور طالع بین خداپسند چا درنشین بیبان گرد رهگذر محبت امیز دست نویس راهنما.

10)ضمیر  +بن مضارع        صفت : خود خواه خودبین خود جوش خویشتن دار خویشتن شناس .

11)صفت + بن مضارع       صفت :زودگذر خوش نویس دیریاب زودرس نواموز

بیاموزیم

کلمات زیر راتلفظ کنید.

قند شکن بر افتاد انبار زودتر

این کلمات راچنین تلفظ می کنیم قن شکن برافتاد امبار زودتر چراصورت گفتاری این کلمات باصورت گفتاری نوشتاری ان ها معادل نیست برای مثال درکلمه ی قندشکن حرف د نوشته می شود اما واج /د/ به تلفظ نمیاید.

این اختلاف تلفظ به دلیل ویژگی های آوایی زبان است ودرطول زمان اتفاق می افتد این دگرگونی ها رافرایند های واجی می نامند.

حال می توانید علت دو تلفظی های زبان رابه کمک این قانون دریابید.

فرایند واجی درهمه ی زبان ها اتفاق می افتد.

این فرایند هادر اشکال کاهش افزایش ابدال وادغام پدید می ایند در بیاموزیم های بعد با فرایند های واجی بیشتر اشنا خواهید شد.

خود آزمایی

1)برخی از واژه های مرکب در اصل یک گروه اسمی هستند که ممکن است در ان ها جای هسته و وابسته عوض شده باشد مطابق نمونهد پنج مثال پیداکنید.

گل خانه --- خانه ی گل

2)برخی از واژه های مرکب درحقیقت فشرده ی یک جمله ی سه جزئی با مفعول اند که گاهی مفعولشان همراه وابسته آمده است . پنج نمونه از هر نوع رابیابید ومفعول آن ها راپیداکنید .

خداشناس – کسی که خدا رامی شناسد.

خوش حال – کسی که حالی خوش دارد.

3)مطلبی طنز آمیز بنویسید.